ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା

ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟ

ତାମିଲନାଡ଼ୁର ଧର୍ମପୁରମରେ ରାମକୃଷ୍ଠ ମଠ ଚଳାଉଥିବା ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟର ବାରଣ୍ଡା
ଟିତ୍ରଟି ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ଉତ୍ତୋଳିତ (ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍)

କେହି କେହି କହିବେ, ଧନରେ ଶକ୍ତି, ଧନରେ ପ୍ରତିପତ୍ତି ଓ ଧନରେ ହିଁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା । ଶିକ୍ଷକ ଦରିଦ୍ର, ସେ ସାମାଜିକ ପଦ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ନୁହେ । ଧନର ଶକ୍ତି ଦେଶରେ ଅନେକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭ କରିଅଛି ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଭା, ବିଦ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି ଉପରେ ତାହା ଯେ ଏକାବେଳକେ ଆଧିପତ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଅଛି, ତାହା ନୁହେଁ । ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦରିଦ୍ରକୁ ଲୋକେ ସେପରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବିଦ୍ୟାହୀନ ଧନକୁବେରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପୁଣି ବିଦ୍ୟା ଓ ଧନ ଉଭୟ ଯାହାଙ୍କର ଅଛି, ସେ ଯେବେ... କେବଳ ଆହାର ବିହାର, ଆମୋଦ ପ୍ରମୋଦରେ ଜୀବନ କଟାଇ ଦିଅନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ସ୍ୱାର୍ଥନ୍ୱେଷୀ ଚାଟୁକାର ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ । 

ଯେ ଯେଉଁ କର୍ମରେ ବ୍ରତୀ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁ ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପ୍ରକୃତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରଭୃତିରୁ ସମାଜର ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟର କେତେ ଦୂର ସମ୍ଭାବନା, ଏହି ସମସ୍ତ ବିବେଚନା ଉପରେ ସାମାଜିକ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତିର ତାରତମ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ । ଧନରୁ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟ ସାଧନର ଶକ୍ତି ଅନେକ ପରିମାଣରେ ଆସିଥାଏ । ସୁତରାଂ ଅନ୍ୟ ବଳ ସହିତ ଧନବଳ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି ସ୍ୱଭାବତଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ ଏବଂ ସେହି ଶକ୍ତି ସହିତ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିପତ୍ତି ମଧ୍ୟ କିଛି ବଢ଼ିଥାଏ ।

ଲୋକେ ଯେବେ ଶିକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍‌ଧ କରିପାରନ୍ତେ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ହାତରେ ଦେଶର ଓ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ବିଧାନ ଭାର କି ପରିମାଣରେ ନ୍ୟସ୍ତ ରହିଅଛି, ସମସ୍ତେ ଯେବେ ଏତିକି ବୁଝିପାରନ୍ତେ, ଅଥବା ଶିକ୍ଷକମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେବେ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତେ ଯେ, ସମାଜ-ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ ସେହିମାନେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରୁଅଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିର ଭିତ୍ତି ସେମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରୁଅଛନ୍ତି, ସମାଜର ଗୌରବଦୀପ୍ତିର ଉଷାଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ସାଧନା ବଳରେ ଫୁଟି ଉଠୁଅଛି, ତେବେ ସହସ୍ର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦୀନ କୁଟୀରରେ, ଦୀନ ଅନ୍ନଭୋଜନରେ, ପର୍ଣ୍ଣଶଯ୍ୟାରେ ଶାୟିତ ରହି ସୁଦ୍ଧା ରାଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ସେମାନେ ସମାଜରେ ପୂଜିତ ହେଉଥାଆନ୍ତେ । ପ୍ରତିଭା, ବିଦ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନର ଚରମ ସାର୍ଥକତାର ତୃପ୍ତିରେ ନିଜ ନିଜର ଜୀବନକୁ ଧନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କରୁଥାଆନ୍ତେ । ଏହି ତୃପ୍ତିର, ଏହି ଗୌରବର ପ୍ରଲୋଭନରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରତିଭା, ବିଦ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥକାରୀ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିକୁ ତୁଚ୍ଛ କରି ଏହି ଦୀନ ଶିକ୍ଷକତା ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବା ସକାଶେ ଆଗ୍ରହାନ୍ୱିତ ହେଉଥାଆନ୍ତେ ।

ଦୁଃଖର ବିଷୟ, ସମାଜ ଏହା ବୁଝେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏ ସମ୍ୱନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ । ଶିକ୍ଷକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମାଜକୁ ଏହା ବୁଝାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ସମାଜ ଶିକ୍ଷକର ସମ୍ମାନ କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଶିକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସେ ସମ୍ମାନ ଆକର୍ଷଣ କରିବାକୁ ଅକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତି । ଏହାର କାରଣ, ସମାଜର ଅବହେଳାରେ ଶିକ୍ଷକତା କରିବାକୁ ସେଭଳି ବ୍ୟକ୍ତି କେହି ବାହାରନ୍ତି ନାହିଁ । 

ଏହି ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାର ମୂଳ କାରଣ ସମାଜର ତ୍ରୁଟି ହେଲେ ହେଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଭୟର ତ୍ରୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କାରଣ ସମ୍ୱନ୍ଧ ଘଟିଅଛି । ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିକାର ସକାଶେ ଯେଉଁ ତ୍ରୁଟି ଦୂର କରିବା ସମ୍ଭବପର ଓ ସହଜସାଧ୍ୟ, ସେହି ତ୍ରୁଟି ଦୂର କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଅବଶ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ସମାଜର ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା, ତହିଁରେ ସମାଜ ଯେ ନିଜ ମନକୁ ନିଜର ତ୍ରୁଟି ବୁଝିପାରିବ ଏବଂ ବୁଝି ତ୍ରୁଟି ଦୂର କରିପାରିବ, ଯେ ସମ୍ଭାବନା ନିତାନ୍ତ ଅଳ୍ପ । ପ୍ରତିଭା, ମନସ୍ୱିତା, ବିଦ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁମାନେ ଉନ୍ନତ, ଦେଶର ଓ ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତ ମଙ୍ଗଳ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁ ତ୍ୟାଗଧର୍ମ ବଳରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଜାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣପ୍ରସୂତ ସମସ୍ତ ଅବହେଳା ସହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଯେବେ ସେମାନେ ଶିକ୍ଷକତା ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ଓ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ, ତ୍ୟାଗର ମହିମାରେ ଏ ଶିକ୍ଷକତା ବୃତ୍ତି ତାହାର ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଉନ୍ନୀତ ହେବ ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱର ଯେଉଁ ଆଦର୍ଶ ଦେଶରେ ଏକ ସମୟରେ ଥିଲା, (ବର୍ତ୍ତମାନ ନାହିଁ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ) - ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଗୌରବ ଅପେକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ ଓ ଦୀନତାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଯେ ମହତ୍ତର - ସେହି ଆଦର୍ଶ ଦେଶକୁ ପୁଣି ଫେରି ଆସିବାର ସମ୍ଭାବନା ।

ଦେଶରେ ପ୍ରତିଭାରେ ଓ ଜ୍ଞାନରେ କଅଣ ଆତ୍ମଦାନର ଏହି ଶକ୍ତି ନାହିଁ ?

ବି.ଦ୍ର. - ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ 'ଶିକ୍ଷା' ଶୀର୍ଷକର ଏହି ବହିଟିର ପ୍ରଥମ ସଂସ୍କରଣ ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରକାଶକ ହେଲେ କଟକସ୍ଥ ଗୋପବନ୍ଧୁ ସାହିତ୍ୟ ମନ୍ଦିର । 

ହୁଏନ୍‌ସାଂଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ

କେଦାରନାଥ ମହାପାତ୍ର

ହୁଏନ୍‌ସାଂ (୬୦୨-୬୬୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ )
ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ହୁଏନ୍‌ସାଂ ଭାରତର ବୌଦ୍ଧ ପୀଠମାନ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେ ଭାରତରେ ଖ୍ରୀ: ୬୩୦ରୁ ଖ୍ରୀ: ୬୪୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିଲେ । ସେ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ବୁଲି ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ, ରାଜ୍ୟବଂଶ, ରାଜା, ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧପୀଠ ମାନଙ୍କ ସମ୍ୱନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ ହର୍ଷଙ୍କର ଜଣେ ପରମବନ୍ଧୁ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ରାଜସଭାରେ କିଛି କାଳ କଟାଇଥିଲେ । ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ହର୍ଷ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ଥିଲେ । ସେ ବୌଦ୍ଧ ଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଅନାଦର ଦେଖାଉ ନ ଥିଲେ । 

ପ୍ରୟାଗ ବା ଆଲ୍ଲାହାବାଦରେ ସେ ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ବୌଦ୍ଧ ମେଳା ବସାଉଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ତିନି ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମେଳା ବସୁଥିଲା । ଧର୍ମାଲୋଚନା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେବା ଏହି ସଭାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ଏହି ସଭାରେ ତାଙ୍କର ଅଧୀନସ୍ଥ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଉଥିଲେ । ସେ ମେଳା ଶେଷରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଓ ସେନା ଛଡ଼ା ରାଜକୋଷରେ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ଧନରତ୍ନ, ଏପରି କି ନିଜ ପୋଷାକ ମଧ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଗରିବ ଲୋକ ମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ । 

ହର୍ଷଙ୍କର ପ୍ରକାଣ୍ଡ ସେନା ଥିଲା । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସେ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ବୁଝୁଥିଲେ ଓ ରାଜ୍ୟରେ ବେଳେ ବେଳେ ଗସ୍ତ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରଜାମାନେ ସୁଖ ଶାନ୍ତିରେ ଥିଲେ । ସେମାନେ ବେଠି କରୁ ନ ଥିଲେ ଓ ଭୂମିର ଆୟର ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ରାଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଦେଉଥିଲେ ।

ପାଟଳୀପୁତ୍ର ନଗରୀ ଧ୍ୱଂସ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ହର୍ଷଙ୍କ ରାଜଧାନୀ କାନ୍ୟକୁବ୍‌ଜ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀ ଥିଲା । ପାଟଳୀପୁତ୍ରର ଦକ୍ଷିଣରେ ନାଳନ୍ଦା ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟାପୀଠ ବା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଥିଲା । ଭାରତର ସବୁ ସ୍ଥାନରୁ ଓ ଚୀନ, ଜାପାନ ପ୍ରଭୃତି ସୁଦୂର ବିଦେଶରୁ ଶତ ଶତ ଛାତ୍ର ସେଠାକୁ ପଢ଼ିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ ।

ଦଶ ହଜାର ଛାତ୍ର ରହିବା ପାଇଁ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ଛାତ୍ରାବାସ ବା ବୋର୍ଡିଂ ଥିଲା । ଛାତ୍ରମାନ ବିନା ଦରମାରେ ପାଠ ପଢ଼ୁଥିଲେ । ରାଜା ମହାରାଜାମାନେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପରିଧାନ ଯୋଗାଉଥିଲେ । ଭାରତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେଠାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ । ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ବଡ ବଡ ପୁସ୍ତକାଗାର ବା ଲାଇବ୍ରେରି ଥିଲା । ସେଠାରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଶିକ୍ଷା ଦିଆ ଯାଉଥିଲା । ନାଳନ୍ଦା ପରି ଆଦର୍ଶ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଏ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ କ୍ୱଚିତ ଦେଖାଯାଏ ।

ହୁଏନ୍‌ସାଂଙ୍କ ସମୟରେ ଓଡିଶା ପ୍ରଦେଶରେ ଉତ୍କଳ, କଙ୍ଗୋଦ, କୋଶଳ, କଳିଙ୍ଗ ନାମକ ଚାରୋଟି ବିଭାଗ ଥିଲା । ପୁଷ୍ପଗିରି (କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଲଳିତଗିରି) ଓ ସମ୍ୱଲପୁର ଅଞ୍ଚଳର ପରିମଳଗିରି ଓଡିଶାର ଦୁଇଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୌଦ୍ଧପୀଠ ଥିଲା । ଦକ୍ଷିଣରେ ଚାଲୁକ୍ୟମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ । ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ସମ୍ୱନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନେକ କଥା ଲେଖିଛନ୍ତି ।

ବି.ଦ୍ର. - ଏହି ଲେଖାଟି 'ଅଭିନବ ଭାରତ ଇତିହାସ' ବହିରୁ ନିଆଯାଇଛି । ପୁସ୍ତକଟି କେଦାରନାଥ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୬ଷ୍ଠ ଓ ୭ମ ଶ୍ରେଣୀ ନିମନ୍ତେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଭାବରେ ଲିଖିତ ଓ ଷ୍ଟ୍ୟୁଡ଼େଣ୍ଟ୍‌ସ୍ ଷ୍ଟୋର୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୯୩୮ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ । ସୃଜନିକ ସଂସ୍ଥାଙ୍କ ସୂତ୍ରରୁ ବହିଟି ମିଳିଥିବାରୁ ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୃତଜ୍ଞ ।

ପିଲାଙ୍କ ଗୀତ -  'କାଇଁଚ କେରିଏ ଦେଉଁ' 

ସଙ୍ଗ୍ରାହକ - ରାମକୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦ

ବେଣାଚେର (ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍)

କାଇଁଚ କେରିଏ ଦେଉଁ

ବେଣା କେରିଏ ଦେଉଁ

କାହିଁ ଗଲା ମୋ ବାଇଆ ହାତୀ

ଖୋଜି ଖୋଜି ନ ପାଉଁ ।

ବାଉଁଶବାଡ଼ିକୁ ଯାଉଁ

ଅଣଳା କୋଳି ଖାଉଁ

ଖୋଜି ଖୋଜି ମୋ ଧନମାଳିକୁ

ପାଉଁଶଗଦାରେ ପାଉଁ । 

ଉତ୍ସ - ରାମକୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦ କୃତ 'ଓଡ଼ିଆ ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟ ସଙ୍କଳନ' । ୨୦୦୮  (୧୯୮୪) ଭୁବନେଶ୍ୱର : ପ୍ରକାଶକ, ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡ଼େମୀ । 

ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କର ଶିକ୍ଷାବିଚାର: ଆମ ଦେଶରେ ପ୍ରଚଳିତ ଶିକ୍ଷାର ଅନୁପଯୋଗିତା

ଅନୁବାଦକ - ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ

୧୯୦୮ ମସିହାରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ଆଲୋକଚିତ୍ର
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍) 

ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ କଅଣ ? ଏହା ସରଳଭାବରେ ଅକ୍ଷରଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝାଏ । ଏହା କେବଳ ଏକ ସାଧନ ଯନ୍ତ୍ର । ଆମେ କୌଣସି ସାଧନର ସଦ୍‌ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁଁ କିମ୍ୱା ଅସଦ୍ ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁଁ । କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ରୋଗୀକୁ ଆରୋଗ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ, ପୁଣି ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପ୍ରାଣ ନିଆଯାଇପାରେ । ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଉକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇପାରେ । ଆମ୍ଭେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛୁଁ ଯେ, ବହୁ ଲୋକ ଏହାର ଅପବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଅତି ଅଳ୍ପ ଲୋକେ ଏହାର ସଦ୍ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି । ଯଦି ଆମର ଏ କଥା ସତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହିତ ଅପେକ୍ଷା ହାନି ଅଧିକ ହୋଇଛି ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା ।

ସମ୍ପାଦକ: ବାଳକ (ବାଳିକା) ମାନଙ୍କୁ ପଠନ ଲିଖିନ ଓ ଗଣିତ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା କହନ୍ତି । ଚାଷୀ ସତ୍ ଉପାୟରେ ମୁଣ୍ତଝାଳ ତୁଣ୍ତରେ ମାରି ତାହାର ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ କରେ । ସଂସାର ବିଷୟରେ ତାହାର ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ । ନିଜର ପିତା ମାତା ସ୍ତ୍ରୀ ସନ୍ତାନ,ସାଥୀ ଗ୍ରାମବାସୀ ମାନଙ୍କ ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହୁଏ, ତାହା ସେ ଜାଣେ । ନୈତିକ ନିୟମମାନ ସେ ଜାଣେ ଏବଂ ପାଳନ କରେ । ମାତ୍ର ସେ ନିଜର ନାମ ଲେଖି ଜାଣେ ନାହିଁ । ତା'କୁ ଅକ୍ଷରଜ୍ଞାନ ଦେଇ ତାହାର କଅଣ କରିପାରିବେ ବୋଲି ଆପଣ ଭାବୁଛନ୍ତି ? ଆପଣ ତାହାର ସୁଖରେ କାଣିଚାଏ ଯୋଗ କରିବେ କି ? ତାହାର କୁଡ଼ିଆଘର ଓ ଆପଣାର ଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆପଣ ତାହା ମନରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି କିଁ ? ଆପଣ ତାହା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଚାଷୀ ଏପରି ଶିକ୍ଷା ଚାହେଁ ନାହିଁ ।ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବିଚାରବନ୍ୟାରେ ଭାସି ଯାଇ, ସପକ୍ଷ ଓ ବିପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଓଜନ ନ କରି ଆମେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କରିପକାଇଛୁଁ ଯେ, ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ ଅଟେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାର କଥା ବିଚାର କରାଯାଉ । ମୁଁ ଭୂଗୋଳ, ଗଣିତ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ବୀଜ-ଗଣିତ, ଜ୍ୟାମିତି ଆଦି ପଢ଼ିଛି । ସେଥିରେ ମୋହର କଅଣ ହୋଇଯାଇଛି ? ମୁଁ ଏସବୁ ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ମୋର ନିଜର ବା ପଡ଼଼ୋଶୀମାନଙ୍କର କି ଉପକାର ହୋଇଛି ? 

ଅଧ୍ୟାପକ ହକ୍‌ସ୍ଲେ ଶିକ୍ଷାର ସଂଜ୍ଞା ନିମ୍ନମତେ ଦେଇଛନ୍ତି । ଯେ କିଶୋର ଅବସ୍ଥାରେ ଏପରି ତାଲିମ ପାଇଛି ଯେ, ତାହାର ଶରୀର ନିଜ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ସଦା ଆଜ୍ଞାବହ; ଗୋଟିଏ ଯନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଦେହ ଯାହା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ତାହା ସେ ଅନାୟାସରେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ କରିଯାଉଥାଏ, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଶାନ୍ତ (ଉତ୍ତେଜନାଶୂନ୍ୟ) ତର୍କର ଇଞ୍ଜିନ ଏବଂ ଯେଉଁ ଇଞ୍ଜିନର ସକଳ ଅଙ୍ଗ ସମାନ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି,... ପ୍ରକୃତିର ମୌଳିକ ସତ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନରେ ଯାହାର ମାନସ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ... ଯାହାର ପ୍ରବଳ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଉଗ୍ର ବାସନାଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ଆୟତ୍ତରେ ରଖିପାରିଛି, ଯେ କୋମଳ ବିବେକର ଶାସନ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଶ କରିପାରିଛି,... ଯେ ସକଳ ପ୍ରକାରର ନୀଚତାକୁ ଘୃଣା କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟକୁ ଆପଣା ପରି ସମ୍ମାନ ଦିଏ - ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଯଥାର୍ଥରେ ଉଦାର ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଛି ବୋଲି ମୁଁ କହିବି । ଏହା ଭିନ୍ନ ଆଉ କେହି ଉଦାର ଶିକ୍ଷା ପାଇଛି ବୋଲି ମୁଁ କହିବି ନାହିଁ । କାରଣ, ସେ (ପ୍ରକୃତ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି) ପ୍ରକୃତି ସହ ଐକ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଛି । ସେ ପ୍ରକୃତିର ଓ ପ୍ରକୃତି ତାହାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ ।

ଏହାକୁ ହିଁ ଯଦି ଯଥାର୍ଥ ଶିକ୍ଷା କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ବିଜ୍ଞାନଗୁଡ଼ିକର କଥା କହିଲି,ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ସଞ୍ଜତ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରି ନାହିଁ । ତେଣୁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ହେଉ ବା ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ହେଉ, ଅସଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଲୋଡ଼ା ନାହିଁ । ଏ ସବୁ ଆମକୁ ମଣିଷ କରାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ଆପଣା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାରେ ଏହା ଆମକୁ ଅଧିକ ସମର୍ଥ କରିପାରିବ ନାହିଁ ।

ପାଠକ: ଏହା ହୋଇଥିଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଅଛି । କାହା ବଳରେ ଆପଣ ମୋତେ ଏ ସବୁ ବିଷୟ ବୁଝାଇ କହିପାରିଛନ୍ତି ? ଯଦି ଆପଣ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ପାଇ ନଥା'ନ୍ତେ, ଆପଣ ମୋତେ ଏସବୁ ବୁଝାଇ ପାରିଥା'ନ୍ତେ କି ?

ସମ୍ପାଦକ: ଆପଣ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନଟିଏ ଉଠାଇଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ମୋର ଉତ୍ତର ଅତି ସରଳ । ଉଚ୍ଚ ବା ନିମ୍ନ ଶିକ୍ଷା ପାଇ ନ ଥିଲେ ମୋ' ଜୀବନ ଯେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଇଥା'ନ୍ତା, ମୂହୁର୍ତ୍ତକ ପାଇଁ ମୁଁ ଏପରି ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ । ମୁଁ କହିବୋଲି ପାରୁଛି ବୋଲି ଯେ ମୁଁ କାହାର ସେବା କରିପକାଉଛି –ଏହା ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ମୋ ଭିତରେ ସେବା କରିବାର ତୀବ୍ର ଭାବନା ଅଛି ଏବଂ ସେହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ମୋର ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଉଛି । ମୁଁ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ସଦ୍‌ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ହେଁ ଏହା କୋଟି କୋଟି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ପରି କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମୋର ଯୁକ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଯାଉଛି । ଆପଣ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ବିଷମୟ ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ିଛୁଁ ,ତାହା ପ୍ରଧାନତଃ ଭ୍ରାନ୍ତ ଶିକ୍ଷା । ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଶିକ୍ଷାର କୁପ୍ରଭାବରୁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିଛି ବୋଲି ମୁଁ ଦାବୀ କରୁଛି ଏବଂ ମୋର ଅଭିଜ୍ଞତାର ଉପକାର ଆପଣଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଅସାରତା ପ୍ରମାଣ କରି ଦେଖାଉଛି ।

ଅଧିକନ୍ତୁ ସକଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ ସାକ୍ଷରତାର ବା ପୁସ୍ତକଗତ ଜ୍ଞାନର ଯେ ବିରୋଧ କରୁଛି, ତାହା ନୁହେଁ । ମୁଁ ଏତିକି ମାତ୍ର ଦେଖାଇଛି ଯେ ଏହାକୁ ଆମେ ଏକ ବରଦାନକାରୀ ଦେବତା ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏ ଆମର କାମଧୂକ ନୁହେଁ । ଯଥା ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଆମର କାମରେ ଆସିପାରିବ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆମର ବଶୀଭୂତ କରିପାରିବୁ, ଆମର ନୀତିମୟ ଜୀବନଦର୍ଶନକୁ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରିବୁଁ ସେତିକିବେଳେ ମୁଁ କହିବି ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି । ସେତେବେଳେ ଆମେ ସେହି ଶିକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ଚାହିଁଲେ ଆମେ ତାହାର ସଦ୍‌ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁ । ଅଳଙ୍କାର ପରି ଏହା ଆମଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସକାଶେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରିବା ଅନାବଶ୍ୟକ । ଆମର ପ୍ରାଚୀନ ଶିକ୍ଷାପଦ୍ଧତି ଆମ ପକ୍ଷରେ ଯଥେଷ୍ଟ । ଚରିତ୍ର ଗଠନକୁ ଏଥିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ତାହା ହିଁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା । ସେହି ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ଆମେ ଯାହା ଗଢିବୁଁ ତାହା ତିଷ୍ଠିବ ।

(ହିନ୍ଦ ସ୍ୱରାଜ୍ ,୧୮ଶ ଅଧ୍ୟାୟ-୧୯୦୮ ମସିହାର ସଂସ୍କରଣ)

ଗିଜୁଭାଇଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦର୍ଶନ - ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର: ସହକର୍ମୀ ଓ ଶିକ୍ଷକ ସମାଜ

ସମ୍ପାଦନା - ନିଖିଳମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ

ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ଗିଜୁଭାଇ ନିଜେ ନିଜେ ଅଭ୍ୟାସ, ପ୍ରୟୋଗ ଏବଂ ଅନୁଭବରୁ ଜଣେ ସଫଳ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷକ ହୋଇ ପାରିଥିଲେ। ପିଲାଙ୍କ ସହ କାମ କରିବାର ନୂଆ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ନୂଆ ବିଚାରଧାରା ଏବଂ ନୂଆ କୌଶଳ ସେ ହାସଲ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏତିକି ଯଥେଷ୍ଟ ନଥିଲା । କିପରି ଏହି ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ଆହୁରି ବ୍ୟାପକ ହେବ ଏବଂ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ପିଲା ଏହାର ଲାଭ ପାଇବେ ସେ ଦିଗରେ ଗିଜୁଭାଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।

ସହକର୍ମୀ

ଏ ଦିଗରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ବେଳେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ନଜରକୁ ତାଙ୍କ ସହକର୍ମୀମାନେ ଆସିଥିଲେ । ସେଥିପାଇଁ ଦିନବେଳେ କାମ ସାରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏ ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଥିଲେ । କିଛି ସାଥିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଆସିଥିଲା ଯେ, ପିଲାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେଲେ ସେମାନେ ବିଶୃଙ୍ଖଳ ହୋଇଯିବେ । ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ କଣ କରାଯିବ ? ସାଥିମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଏ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ସମାଧାନର ବାଟ ଖୋଜିଲେ । ଏହି ବାଟ ଖୋଜା ଭିତରେ ହିଁ ସେମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଗଭୀରତର ହେଉଥିଲା ।

ଶିକ୍ଷକ ସମାଜ

ଧୀରେ ଧୀରେ ଗିଜୁଭାଇଙ୍କ ସହକର୍ମୀମାନେ ତାଙ୍କର ଏହି ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ଏବେ ନିଜ ସ୍କୁଲ ବାହାରର ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କଥା ଚିନ୍ତା କଲେ । ସେ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି 'ଶିକ୍ଷକ କିପରି ହେବା ଉଚିତ, ପିଲା ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର, କିପରି ପାଠ ପଢ଼ାଇବେ' ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହିଭଳି ମିଳାମିଶା ଓ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ଶିକ୍ଷାର ନୂଆ ଦିଗ ପ୍ରତି ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ।

ବି.ଦ୍ର.: ଏହି ଲେଖାଟି 'ଗିଜୁଭାଇ  ଶିକ୍ଷା ନିଧି' ବହିରୁ ଆନୀତ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଜାଗମରା ଠାରେ ସ୍ଥିତ 'ସୃଜନିକା' ସଂସ୍ଥାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୨୦୦୫ ମସିହାର ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଛପା ଯାଇଥିଲା । ବହିଟିର ସମ୍ପାଦକ ହେଲେ ନିଖିଳ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ । ବହିଟିର ଓଡ଼ିଆ ଉପସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି ପୁଷ୍ପଶ୍ରୀ ପଟ୍ଟନାୟକ, ମମତା ସେନାପତି ତଥା ପଦ୍ମଜା ନନ୍ଦିନୀ ସାହୁ । ପୁସ୍ତକଟି ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିହାର ସ୍ଥିତ ଶୋଭନ ସଂସ୍ଥା ଛପାଇ ଥିଲେ । ବହିଟିର ଏହି ସଂସ୍କରଣଟିର ଦାମ ଥିଲା ଷାଠିଏ ଟଙ୍କା ।

ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି

ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟ

ଚିତ୍ର 'ସ୍କୁଲ୍ ଟିଚର୍' (୧୭୨୭ ମସିହାରେ କାନ୍‌ଭାସ୍ ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ତୈଳଚିତ୍ର)
ଚିତ୍ରକର - କ୍ରିସ୍ତଫ୍ ଲୁବିଏନିଏଚ୍‌କି (୧୬୫୯ - ୧୯୨୯; ପୋଲାଣ୍ଡ)
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦରିଦ୍ର । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃତ୍ତି ତୁଳନାରେ ଶିକ୍ଷକର ବେତନ ନିତାନ୍ତ ଅଳ୍ପ । ଯେ ନିଜ ଶକ୍ତିବଳରେ ଅଧିକ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ-କ୍ଷମ, ସେ ଅଳ୍ପ ଅର୍ଥରେ କାହିଁକି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ ?

ଏହି ହେତୁରୁ ଅନେକେ କହିଥାଆନ୍ତି - ପ୍ରତିଭାଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ବୃତ୍ତି ଅବଲମ୍ୱନ କଲେ ସହଜରେ ଶିକ୍ଷକ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ପୁଣି ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ପ୍ରତିପତ୍ତି ବଡ ଅଳ୍ପ । ଶିକ୍ଷକ ସାଧାରଣତଃ ନିତାନ୍ତ ଅବଜ୍ଞାତ; ବିଦ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ, ଚରିତ୍ର ଏବଂ ମନସ୍ୱିତାରେ ସମକକ୍ଷ, ଏପରି କି ମହତ୍ତର ହେଲେ ହେଁ ପଦସ୍ଥ ରାଜକର୍ମଚାରୀ, ଆଇନ-ବ୍ୟବସାୟୀ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସିକ ପ୍ରଭୃତି ସମାଜରେ ଯେପରି ଆଦୃତ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଶିକ୍ଷକ ସେପରି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ସମାଜରେ ଯେଭଳି ପ୍ରତିପତ୍ତି ଥାଏ, ଶିକ୍ଷକ ତାହା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଅନେକ ଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଏହା ଅନୁଭବ କରିଅଛନ୍ତି, ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ମାତ୍ରକେ ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଥିବେ; ସତ୍ୟାନୁରାଗୀ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହା ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

ପ୍ରତିଭାଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି କେହି ଶିକ୍ଷକତା ଅବଲମ୍ୱନ କରି ଅଛନ୍ତି ଶୁଣିଲେ ଅନେକେ ନାସିକା କୁଞ୍ଚିତ କରିଥାଆନ୍ତି । ମନେ କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି, 'ଲୋକଟି ଅପଦାର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ତାହାର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ବିଫଳ ହେଲା । ଏତେ ଶିଖି, ଏତେ ଯୋଗ୍ୟତା ଲାଭ କରି ଶେଷରେ ମାଷ୍ଟର ହେଲା? ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଶେଷରେ ବୃଥା କରିବାକୁ ବସିଲା? ଯେବେ ବଡ ନ ହେଲା, ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ ନ କଲା, ତେବେ ଏତେ ଶକ୍ତି, ଏତେ ବିଦ୍ୟାଲାଭର କି ପ୍ରୟୋଜନ ଥିଲା?' 

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନସମୂହର ଉତ୍ତର ଅନେକ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସ୍ୱୀୟ ହିତୈଷୀ ଆତ୍ମୀୟ ବାନ୍ଧବଙ୍କ ନିକଟରେ ଦେବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ବାଳକ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଶିକ୍ଷକ ହେବ, କୌଣସି ଅଭିଭାବକ ଏହା ସହଜରେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସମାଜରେ ପଦଗୌରବ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଅଛି, ଏଭଳି ଯୁବକ ଶିକ୍ଷକ ହେବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନିଚ୍ଛୁକ ।

ଶିକ୍ଷକ ଦରିଦ୍ର, ଶିକ୍ଷକ ଅବଜ୍ଞାତ । ସମ୍ପଦ ଏବଂ ସମ୍ମାନ-ପାର୍ଥିବ ପ୍ରଧାନ ଦୁଇ ବସ୍ତୁ, ଯହିଁରୁ ଗୋଟିଏ ସୁଦ୍ଧା ଯେଉଁ ବୃତ୍ତିରେ ନାହିଁ, ସେହି ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଲୋକଙ୍କର, ବିଶେଷତଃ ପ୍ରତିଭାବାନ୍ ଲୋକଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ହେବ କାହିଁକି ?

ଶିକ୍ଷକ ଦରିଦ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ ରହିବାକୁ ହେବ । ଦରିଦ୍ର ଦୋଷ ଦୂର କରି ସମ୍ପଦର ପ୍ରଲୋଭନ ଏହି ବୃତ୍ତିରେ ଆନୟନ କରିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ । ଦେଶ ଦରିଦ୍ର, ଦେଶରେ ଯେତେ ବାଳକ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରୟୋଜନ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରି ତହିଁରେ ଶିକ୍ଷାର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ଯାହା ଅଭାବରେ ସୁଶିକ୍ଷା ହେବ ନାହିଁ - ଦେଶ ଏହାର ବ୍ୟୟ ଦେବାକୁ ଅସମର୍ଥ । ସେହି ଦେଶ ଯେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ବେଶି ବେତନ ଦେଇପାରିବ, ଏଭଳି ଆଶା କରିବା ବିଡ଼ମ୍ୱନା ମାତ୍ର ।

ପାର୍ଥିବ ସୁଖସ୍ୱାଚ୍ଛନ୍ଦ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଳାସସମ୍ଭୋଗ ଅର୍ଥସାପେକ୍ଷ । ଅର୍ଥବଳ ସାମାଜିକ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତି ଲାଭରେ ଅନେକ ସହାୟତା କରିଥାଏ । ସୁତରାଂ ପ୍ରତିଭା ଓ ବିଦ୍ୟାବଳରେ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜ୍ଜନର ଶକ୍ତି ଯାହାଙ୍କର ଅଛି, ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜ୍ଜନର ପ୍ରଲୋଭନ ବଡ଼ ପ୍ରବଳ । କିନ୍ତୁ ଏହି ହେତୁରୁ ପ୍ରତିଭା ଏବଂ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିକାରୀ ହିଁ ଯେ ଏହି ପ୍ରଲୋଭନରେ ପ୍ରଲୁବ୍‌ଧ ହେବେ, ସମସ୍ତେ ହିଁ ଯେ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜ୍ଜନ ଓ ଅର୍ଥଲଭ୍ୟ ସୁଖସମ୍ମାନ ବ୍ୟତୀତ ନିଜର ପ୍ରତିଭା ଓ ବିଦ୍ୟା ନିରର୍ଥକ ହେଲା ବୋଲି ମନରେ ପାଞ୍ଚିବେ, ଏହା ଅନୁମାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଭୁଲ । 

ସୁତରାଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭୟରେ ଯେ ସେମାନେ ଶିକ୍ଷକତା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେ । ଦାରିଦ୍ୟ ଅନେକେ ସହି ପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅବଜ୍ଞା ସହିବା ବଡ଼ କଠିନ । ଶିକ୍ଷକମାନେ ଯେବେ ଦେଖୁଥାଆନ୍ତେ, ସମାଜରେ ସେମାନଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ପଦ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ ସେମାନେ ପୂଜିତ ହେଉଅଛନ୍ତି, ତାହା ହେଲେ କେବଳ ଦାରିଦ୍ୟ ଭୟରେ ସେମାନେ କୁଣ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତେ ନାହିଁ ।

କାହିଁକି ସେମାନେ ଏ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ ? ଦେଶରେ ଶିକ୍ଷକ କାହିଁକି ଏତେ ଅବଜ୍ଞାତ ?

ବି.ଦ୍ର. - ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ 'ଶିକ୍ଷା' ଶୀର୍ଷକର ଏହି ବହିଟିର ପ୍ରଥମ ସଂସ୍କରଣ ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରକାଶକ ହେଲେ କଟକସ୍ଥ ଗୋପବନ୍ଧୁ ସାହିତ୍ୟ ମନ୍ଦିର । 

ପିଲାଙ୍କ ଢଗଢମାଳି - ୮

ସଙ୍କଳନ ଓ ସମ୍ପାଦନା - ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଚାନ୍ଦ

ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମୋଗଲ ମିନିଏଚର୍ ଚିତ୍ର
ଫଟୋ କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ - ୱିକିମିଡିଆ କମନ୍ସ୍

୩୪

ଅଖାଇ ବୋଇଲେ ଚଳେ

ଶିଳୁପୁଆଟାକର ଗୁଣ୍ଡା ବଳେ

ଅର୍ଥ - ନିଜେ କିଛି କରୁଥିବାର ଛଳନା କରୁଥିବା ବେଳେ ସବୁ କିଛି କରେ ।

୩୫

ଅଗସ୍ତି ଦେଲେ ଦାନ

କଷା ଗୁଆକୁ ପଚା ପାନ ।

ଅର୍ଥ - ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଦାନର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ।

୩୬

ଅଗସ୍ତି ଦେଲେ ଦାନ

ମାଛିଗୋଡ଼ଠାରୁ ସାନ ।

ଅର୍ଥ - କୃପଣର ଦାନ ତୁଚ୍ଛ ।

ବି.ଦ୍ର. - ଏହି ଢଗଢମାଳିଗୁଡ଼ିକ ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଚାନ୍ଦଙ୍କର ସଙ୍କଳନ ଓ ସମ୍ପାଦନାରେ ପ୍ରକାଶିତ 'ଓଡ଼ିଆ ଶିଶୁ-କିଶୋର ଢଗଢମାଳି'ରୁ ଆନୀତ । ବହିଟି ନୂଆଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଅକାଦେମୀ ୨୦୧୭ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ଛାପିଥିଲେ